به گزارش آوای ورزقان به نقل از آناج، در عصر حاضر بنا به فرموده مقام معظم رهبری، رسانه همچنان جاده ای یکطرفه فقط درخدمت کسانی است که بزرگ ترین کارخانه های اسلحه سازی و ویرانگرترین بمب های اتمی را در اختیار دارند و خواستار حاکمیت فضیلت اخلاقی، دین، معنویت و صلح در جهان نیستند.

چرا که انحصار فکری و فرهنگی حاکم بر اغلب رسانه های دنیا در اختیار سلطه گران بین المللی و نیز در جهت منافع شرکتهای بزرگ اقتصادی استعمارگران بوده و ایالت متحده آمریکا و صهیونیسم قله دار فضای سلطه و استعمار نوین یعنی استعمار مجازی است، اگرسلطه گری را باور داریم، باید بپذیریم که جهان قدرت امروز با ابزار قدرت نرم به تسخیر افکار و اندیشه ها می پردازد .

توسل قدرت های بزرگ دنیا به رسانه ها ناشی از قدرت تاثیر گذاری آن در افکار و شخصیت افراد است و امروزه رسانه ها (چه درسانه های سنتی و چه رسانه نوین) عضو ثابت خانواده های همه ی جهان می باشد که بی شک دنیای امروز به اهمیت موضوع پی برده است.

سیدحسن آذری مشاور مدیرکل صدا و سیمای استان و کارشناس رسانه در گفت و  گویی به سوالات خبرنگار آناج در خصوص ضعف و قوت و مسائل رسانه ای ایران پاسخ گفت که در ادامه متن گفت و گو را می خوانید؛

آناج: لطفا در مورد تاثیر رسانه بر زندگی مردم توضیح بدهید؟

امروزه رسانه ها به عنوان نهاد در جامعه ایفای نقش می کنند و در تمام زمینه ها تاثیر گذار هستند. امروزه دولت ها برای جلب همراهی مردم با سیاست های دولت، احقاق توسعه و غیره، مجبور به استفاده از رسانه های جدید و حتی سنتی هستند. تا حدی که امروزه از دولت الکترونیک نام می برند. علاوه بر دولت مردم نیز به جهت نیاز به اطلاع یابی، سرگرمی و ارتباط با دیگران با رسانه سر و کار دارند.

رسانه و برنامه های رسانه ای در شناخت، احساسات و عواطف و در رفتار مردم تاثیر گذار هستند. ما خیلی از موضوعات خوب و بد و خیر و شر را از طریق رسانه ها می آموزیم و نقش آن در زندگی مردم پر رنگ است.

مدل پوششی که امروزه رایج شده است تا حد زیادی تاثیر رسانه هاست

رسانه ها در کنار مدارس و دانشگاه ها امر مهم آموزش را بر عهده دارند. برای مثال به جرأت می توان گفت مد پوششی که امروزه رایج شده است تا حد زیادی تاثیر رسانه هاست. درواقع سریال های پخش شده مدل پوشش را آموزش می دهد. یعنی آنچه امروز مردم می پوشند نتیجه ی آموزش سریال هاست.

از طریق رسانه ها و برنامه هایی چون سریال ها می توانیم سبک زندگی ایرانی اسلامی را فرهنگ سازی کنیم.مثلا با برنامه آشپزی یا غذاهایی که در سریال ها نمایش داده می شود، می توان در نوع غذاهای انتخابی مردم تاثیر گذاشت. می توان از طریق دکوراسیونی که در فیلم ها به کار گفته می شود در سلیقه ی مردم تاثیر گذار بود. می توان با روابط بین خانواده ها و روابط والدین و فرزندان که در سریال ها و فیلم ها اتفاق می افتد، نوع روابط حاکم بر خانواده ها را تحت تاثیر قرار داد.

اگر امروز مردم جامعه ما از سبک زندگی ایرانی اسلامی فاصله گرفته اند، مقصر رسانه است

سه مصداق فوق به عینه تاثیر رسانه ها در سبک زندگی مردم و قدرت رسانه ها را نشان می دهد. بنابراین می توان گفت اگر امروز مردم جامعه ما از سبک زندگی ایرانی اسلامی فاصله گرفته اند و سبک زندگی شان نیاز به اصلاح دارد، مقصر رسانه است. زیرا فعالیت رسانه ای یک فعالیت فرهنگی است و با تمدن ها سر و کار دارد و شباهتی به فعالیت های اقتصادی ندارد.

خیانت رسانه ای بسیار بدتر از اختلاس های چندین میلیاردی است

وقتی فردی در حوزه اقتصادی اختلاس می کند و بیت المال را به جیب می زند، خیلی زود واکنش هایی صورت می گیرد و اقدامات لازم انجام می گیرد اما اگر رسانه اشتباه کند، برنامه ای ضعیف تولید کند یا پیامی برای مخاطبان نداشته باشد، مردم سراغ شبکه های ماهواره ای می روند و تحت تاثیر فرهنگ غربی قرار می گیرند و به مرور زمان نسلی بی خویشتن در جامعه ما به وجود می آید. این خیانت و این اشتباه با اختلاس قابل مقایسه نیست و بسیار بدتر از آن است. خیانت رسانه ای، خیانت تمدنی و استراتژیک است که ما با دست خود مردم را به سمت و سوی فرهنگ بیگانه سوق داده ایم.

البته رسانه های نوین ارتباط را در سراسر دنیا آسانتر ساخته و چه خارج از کشور و چه در داخل همگان می توانند بدون اخذ مجوز و طی چنین پروسه هایی با جامعه ی هدف ارتباط برقرار کنند و بر آن ها تاثیر بگذارند.

رسانه ها قدرت دارند چهره ای زیبا از رژیم غاصبی چون اسرائیل ارائه کنند

رسانه ها چنان قدرتی دارند که می توانند امر مثبت را منفی یا منفی را مثبت جلوه بدهند؛ مثلا می توانند چهره ای خوب و زیبا از رژیم غاصبی چون اسرائیل ارائه کنند. یا اگر امروز اسلام هراسی و ایران هراسی راه انداخته اند همه با استفاده از رسانه هاست؛ درواقع رسانه ها هستند که چنین کارهایی را انجام می دهند و برای همین مقام معظم رهبری در نامه خود به جوانان اروپا فرمودند اگر دنبال اسلام شناسی هستند ان را از منابع دست اول دنبال کنند؛ چون رسانه ها اجازه شناخت درست از اسلام را به آنها نمی دهند و دیگاه های منفی نسبت به مسلمانان و کشورهای اسلامی اتفاق می افتد.

آناج: به نظر شما نقش رسانه در جهان امروز مثبت است یا منفی؟

رسانه به عنوان تکنولوژی رسانه ای کارگردهای مثبت و منفی دارد، اما بستگی به این دارد که صاحبان رسانه ها و مخاطبان از آن چگونه استفاده کنند. مثلا از یک خبرگزاری می توان در جهت روزنامه نگاری صلح یا در جهت ایجاد تنش و شعله ور تر کردن جنگ ها استفاده کرد. یعنی رسانه های می توانند با استفاده از عنصر تضاد و درگیری بر بحران ها دامن بزنند تا بر تعداد مخاطبانشان بیافزایند و یا می توانند در جهت ایجاد صلح جهانی بین کشورها و فرهنگ ها فعالیت کنند. جا دارد رسانه ها به بحران سوزی کمک کنند نه بحران سازی.

سواد رسانه ای یعنی اینکه بدانیم صاحبان رسانه هدف دارند و فعالیت بی خود نمی کنند

البته علاوه بر صاحبان رسانه شهروندان و مخاطبان نیز می توانند از رسانه به طور درست یا نادرست استفاده کنند. درواقع با مساله ای به نام سواد رسانه ای روبرو هستیم؛ سواد رسانه ای به معنی انتخاب آگاهانه و هدفمند برنامه های رسانه ای؛ مثلا بگوییم با این هدف می خواهم فلان برنامه از فلان شبکه را تماشا کنم. بعد دیگر سواد رسانه ای این است که ما بدانیم رسانه های مختلف صاحبانی دارند که رسانه هایشان را بیخود و بی هدف تاسیس نکرده اند بلکه هدفی دارند که می خواهند به آن برسند.

آناج: چه دلیلی وجود دارد که شبکه های ماهواره ای این حد از موفقیت را در نفوذ به خانواده های ایرانی کسب کرده اند؟

ضعف سواد رسانه ای مردم ایران، یکی از علل موفقیت شبکه های ماهواره ای است

می توان گفت یکی از دلایل نفوذ شبکه های ماهواره ای در خانواده های ایرانی، ضعف سواد رسانه ای مخاطبان است. البته علاوه بر آن ماهیت رسانه ای در جهان کنونی یکی دیگر از عوامل موفقیت شبکه های غربی در نفوذ بین خانواده های ایرانی است. در واقع پیشرفت تکنولوزی رسانه ای و اطلاع صاحبان قدرت از اینکه می توانند از رسانه ها در جهت اهداف خود استفاده کنند، آنها را بدین سمت سوق داده و ما با افزایش تعداد شبکه های تلویزیونی مواجه هستیم و دایره انتخاب مخاطب و قدرت آن ها در انتخاب رسانه ها بیشتر شده است. وقتی فراوانی رسانه ای افزایش پیدا کند، میدان رقابتی به وجود می آید که در آن رسانه ای موفق خواهد بود که بتواند با مخاطب خود ارتباط بهتری برقرار کند.

برای اینکه بتوانیم مخاطب جذب کنیم باید با آنها و سلایق، نیازها و دغدغه هایشان بیشتر آشنا شویم و بر اساس این اطلاعات برنامه سازی کنیم.

در تولید برنامه های سرگرم کننده ضعف اساسی داریم

یکی از عوامل مهم موفقیت شبکه های ماهواره ای در ایران، ضعف اساسی ما در تولید برنامه های سرگرم کننده است. در حالی که سرگرمی یکی از نیازهای مخاطب است زیرا جامعه امروز جامعه سرگرمی است و خانم خانه داری که قبلا وقت خود را صرف لباس شستن، جارو کردن خانه و یا ظرف شستن می کرد الان با وجود ابزارهایی مثل ماشین ظرفشویی، ماشین لباس شویی و جارو برقی وقت کمتری برای انجام کارهای خانه صرف می کند و برای وقت اضافه و گذران اوقات فراغتش نیاز به سرگرمی دارد. درواقع اگر شبکه های ماهواره ای به حدی از موفقیت رسیده اند آن را مدیون برنامه های سرگرم کننده خود هستند و ما نیز به دلیل ضعف در برنامه های سرگرمی نتوانسته ایم بر آن ها غلبه کنیم.

آنچه در شبکه “من و تو” اتفاق می افتد سرگرمی استراتژیک است

برای مثال استراتژی شبکه ماهواره ای من و تو سرگرمی است؛ یعنی آنچه در من و تو اتفاق می افتد سرگرمی استراتژیک است و در ظاهر یک برنامه سرگرم کننده است اما پیام های آن سیاسی است. مثلا ما در برنامه سرگرمی خود آشپزی آموزش می دهیم که فقط آشپزی است و پیام دیگری ندارد اما شبکه من و تو برنامه ای تولید می کند که به ظاهر راجع به آشپزی است اما در اصل افراد عادی(نه هنرپیشه) به خانه های همدیگر می روند در مورد آشپزی صحبت می کنند و یکی به دیگری می گوید آن زمان که من در ایران بودم فلان مشکلات را داشتم! یعنی در دیالوگ های خود مشکلات ایران را مطرح و با جامعه غربی مقایسه می کنند و با چنین استراتژی سیاسی در قالب برنامه سرگرم کننده کشور ما را زیر سوال می برند. مردم نیز آن را به پای رسانه نمی نویسند چون می بینند که مردم عادی اینها را مطرح می کند لذا باورپذیری شان افزایش می یابد. در این برنامه ها پوشش های غربی، غذاهای غربی، مشروبات الکلی و غیره که متضاد با فرهنگ ایرانی اسلامی ماست به نمایش گذاشته می شود و قبح زدایی صورت می گیرد. آنها ایران کنونی را به واسطه ی نظام سیاسی حاکم بر ایران، ایران از دست رفته نشان می دهند و به صورت زیرپوستی سبک زندگی غربی را القاء می کنند. بنابراین در یک برنامه سرگرمی به راحتی زندگی و فرهنگ ما را به چالش می کشند.

آناج: جایگاه رسانه ایران نسبت به رسانه های جهانی را چگونه ارزیابی می کنید؟

همان طور که می دانید ما شبکه های بین المللی مثل شبکه اسپانیایی زبان هیسپان تیوی، شبکه انگلیسی زبان پرس تیوی، شبکه عربی زبان العالم را داریم که کاربران میلیونی دارند. العالم در خاورمیانه جزء معدود شبکه های مطرح، کنشگر و جریان ساز است و با الجزیره و العربیه به طور شدید رقابت می کند. لکن در پی برخی جریانات تعدادی از شبکه های ما را از ماهواره ها حذف کردند و در این زمینه با مشکلاتی مواجه شدیم که البته علاوه بر آن مشکلات دیگری نیز داریم.

با مسائل مالی روبرو هستیم

اخیرا اعلام شد شبکه های تلویزیونی ما به خاطر مسائل مالی در آفریقا نیز قطع شده اند. یعنی از طرفی طرفهای غربی سختگیری های زیادی کرده و فشار وارد می کنند از طرف دیگر خودمان نیز با مسائل مالی روبرو هستیم.

صدا و سیمای ملی ایران صاحب گفتمان و صاحب فکر است و خیلی از گفتمان های غربی را به چالش می کشد و معتقدم می تواند در دنیا مخاطب جذب کند.

آناج: آیا فکر نمی کنید صدا و سیمای ایران از نظر تولید محتوا بسیار ضعیف عمل می کند؟

توجه داشته باشید که فعالیت رسانه خیلی سخت است و در آن نمی توان رضایت تمام افراد را جلب کرد. در رابطه با رسانه دو مکتب داریم که یکی از آنها مکتب نخبه گرایی است؛ این مکتب بر این باور است که برنامه هایی مثل نمایش های بابک نهرین کاملا بیهوده و مزخرف هستند و بدآموزی صرف دارند؛ لذا نباید به آنها مجوز داده شود. اما مکتب دیگر بر این باور است هر تولید فرهنگی شایسته توجه است مخصوصا اینکه برنامه ای مثل نمایش بابک نهرین توانسته مخاطبان زیادی جذب کند. درواقع بین نگاه نخبه گرایانه و عام گرایانه شکاف وجود دارد.

لذا ممکن است برخی شبکه های تلویزیونی آنچنان در خدمت افزایش آگاهی مردم نباشند و فقط به دنبال جذب مخاطب هستند.

البته ما باید قبول کنیم که اختراع و تکوین و تکامل تکنولوژی ها رسانه ای در غرب اتفاق افتاده است؛ اینترنت و شبکه های اجتماعی و یا رسانه های سنتی مثل رادیو و تلویزیون در امریکا و غرب اتفاق افتادند؛ لذا غرب هم دارای تقدم تکنولوژی است و هم دارای تقدم و تخصص بالاتر در مهارت های تولید و توزیع محصولات رسانه ای است. بنابراین در فعالیت های رسانه ای موفق تر و پیشرفته تر از ما و کشورهای درحال توسعه است.

در دهه ۷۰ و ۸۰ در یونسکو بین جنبش عدم تعهد و کشورهای معدود به سردمداری امریکا مذاکراتی اتفاق افتاد؛ امریکا بر این عقیده بود تولیدات رسانه ای و محصولات فرهنگی مثل تیرآهن هستند که می توان آن را در بازار آزاد توزیع کرد اما کشورهای در حال توسعه چنین مطرح کردند که تولیدات فرهنگی و رسانه ای صرفا مادی نیستند بلکه جنبه ی معنوی شان غالب تر است، حامل ارزش ها و هنجار ها هستند و با هویت فرهنگی جامعه سر و کار دارند.

ما نمی توانیم تولیدات رسانه ای را به منزله ی تیرآهن تصور کنیم بلکه باید به سمت نظم نوین ارتباطات برویم و دنیا باید به سمتی سوق پیدا کند که جریان یک سویه ی ارتباطات کمتر شود و با دوسویه شدن جریان ارتباطات، کشورهای درحال توسعه از جمله ایران نیز بتوانند در بازار ارتباطات بین المللی فعالیت کنند.

ایران صاحب فکر و گفتمان است نه مصرف کننده منفعل تولیدات رسانه ای غرب

خوشبختانه ایران مصرف کننده ی صرف و منفعل تولیدات رسانه ای غرب نیست و به جهت اینکه صاحب فکر و گفتمان است، شبکه هایی مثل العالم، پرس تیوی و غیره را ایجاد کرده تا با مخاطبان جهانی ارتباط برقرار کند.

البته این شبکه ها قابل قیاس با شبکه های قدرتمند غربی مثل فرانسه و رویترز و غیره  نیست چون گردش مالی، نیروی انسانی آن ها و دفاتری که آنها در کشورهای مختلف دارند بسیار تفاوت دارد با شبکه های ما. ضمن اینکه آنها حامیان سیاسی نیز دارند و از طرفی بازار مصرف فیلم در کشوری مثل امریکا بسیار پر رونق است در حالی که در ایران اینگونه نیست.

بودجه ی رسانه غربی خیلی خیلی بالاست تاحدی که شاید بودجه ی اختصاص یافته با تولید یک فیلم در غرب و در کشوری مثل امریکا شاید برابر با کل بودجه ی صدا و سیمای ایران باشد.

به دلیل وجود مشکلات مالی، برنامه های مشارکتی صدا و سیما بیشتر شده است

تولید رسانه ای بسیار پر هزینه است و اگر برنامه های مشارکتی صدا و سیما بیشتر شده است به دلیل وجود مشکلات مالی است. البته ناگفته نماند که ضعف صدا و سیما صرفا مالی نیست هرچند که تولیدات صدا و سیما بسیار پرهزینه است. به طوری که در خیلی از کشورهای دیگر به جای اینکه صد هزار دلار برای تولید یک فیلم خرج کنند، فیلمی از تولیدات هالیوود را با قیمت بسیار کمتر از هزینه تولید آن خریداری و پخش می کنند غافل از اینکه بار فرهنگی و هویتی دارد. اما ایران چنین کاری انجام می دهد و اکثر برنامه هایش را خودش تولید می کند و حتی فیلم های خارجی را نیز با ملاحظات زیادی پخش می کند و طبیعی است که از نظر بودجه با مشکل مواجه شود.

وقتی صدا و سیما با هزینه های هنگفت تولید فیلم و سریال روبرو می شود و نمی تواند از پس هزینه های آن برآید، به برنامه ساده ی گفت و گو محور روی می آورد.

آناج: برنامه ماه عسل را چگونه ارزیابی می کنید؟

این برنامه به لحاظ ساختار تلویزیونی موفق عمل می کند. ساختار تاکشو (گفتار و تصویر) برنامه ای است که مجری باید دارای توانمندی بالا در بیان و سواد و ظاهر باشد که اقای احسان علیخانی از این ویژگی ها برخوردار است. علاوه بر این رویکرد برنامه و انتخاب میهمانان نیز اهمیت زیادی دارد؛ این برنامه به جای انتخاب افراد معروف و مشهور و شخصیت های برجسته به عنوان میهمان، سراغ مردم عادی می رود. میهمانان این برنامه کارشناس، ستاره سینما و مسئول و غیره نیستند بلکه کسانی هستند از دل مردم و نزدیک تر به مردم اما با تجربه ی زیستی متفاوت که بدین طریق و در این برنامه تجربه ی او به مخاطب نیز منتقل می شود.

قدرت تهیه کننده و مجری برنامه ماه عسل زیاد است

قدرت تهیه کننده و مجری برنامه که شخص آقای علیخانی است بالاست که می تواند با این افراد ارتباط برقرار کند و زندگی و تجربیات آنان را به شکل داستان و روایت به مردم می گوید.

ماه عسل علیرغم برنامه های گفت و گو محور خشک و رسمی دارای ساختار دراماتیک و دارای اوج و فرود و کشمکش و تعادل است که آن را برای مخاطب جذاب می کند.

البته علاوه بر نقاط قوت انتقاداتی نیز بر این برنامه وارد است؛ از جمله اینکه برخی معتقدند این برنامه به طور غیرمستقیم به بعضی رفتارها مشروعیت می دهد؛ یا برخی بر این باورند رسانه به صورت غیر مستقیم در حریم خصوصی مردم سرک می کشد و قبح این کار را از بین می برد؛ عده ای نیز می گویند این برنامه روی تکرار است. بنده البته با این قضیه موافق نیستم؛ چون برنامه های گفت و گو محور ما اغلب ضعیف، خشک و تکراری هستند؛ و متاسفانه گفت و گوهای آموزنده ای که عام پسند باشد و بتواند با مخاطب ارتباط برقرار کند، در صدا و سیمای ما وجود ندارد و یا خیلی کم است. لذا برنامه ای مثل ماه عسل در کنار برنامه های ضعیفی مثل “بعضی ها”، “ستاره ها” و غیره قدرت زیادی دارد، بودجه ی زیاد و نیروهای ماهری دارد که من با آنها آشنا هستم.

بودجه ی ماه عسل میلیاردی است

من به طور دقیق از بودجه ماه عسل خبر ندارم اما تا جایی که اطلاع دارم برنامه های مشارکتی نیز دارند و بودجه ای در حد میلیاردی برای تولید این برنامه صرف می شود که اصلا قابل قیاس با برنامه های دیگر نیست.

ماه عسل در رابطه با تاک شوهای موفق دنیا، ساده است اما در میان برنامه های تاکشو ایرانی خیلی قوی، خلاقانه و با پشتوانه فکری و پژوهشی است. من خود در جریان هستم که ماه ها در زمینه سوژه ها و قابلیت های آن پژوهش می کنند؛ در تیم خود حتی روزنامه نگارانی دارند و نیروهای دیگر که مفید واقع می شوند. مثلا آقای زاهدی و شریعتمداری که افرادی خوش فکر و باسواد هستند در تیم ماه عسل حضور دارند.