به گزارش آوای ورزقان، اورارتویی نام حکومت مقتدری بوده که از مرکز فلات آناتولی و کناره‌­ی دریاچه­‌ی وان از اتحاد طوایف مختلف ایجاد شده بود. و بعدها در اثر حملات و کشورگشایی­‌ها قلمرو آن‌ها تا کناره­‌های دریای خزر کشیدهشد.

اورارتوییان جنگ‌ها و پیروزی‌های خود را در کتیبه­‌های سنگی می­‌نوشتند. از جمله کتیبه­‌های نوشته شده توسط اورارتوییان ، کتیبه­‌ی سغندل است. این کتیبه در نزدیکی روستای سغندل در بالای کوهی به نام زاغی و در پنج کیلومتری ورزقان قرار دارد. طول آن ۱۱۵ و عرض آن ۴۷ سانتی متر است و مشتمل بر ۱۰ سطر است. کتیبه­‌ی سغندل از آثار مهم دوران اورارتویی است که در سال ۱۳۳۰( ه.ش) توسط محمد جواد مشکور کشف شده است و بر اساس مطالعات انجام شده این کتیبه به « ساردوری دوم ( ۳۳-۷۵۰ ق.م ) پسر آرگیشی اول تعلق دارد و در آن از حمله به ناحیه‌ای کوهستانی پولوآدی و گشودن ۲۱ دژ و تصرف ۴۵ یا ۴۴ شهر در یک روز سخن می‌رود.» ملیکیشولی دانشمند و اورارتوشناس گرجی که این کتیبه را ترجمه کرده است از وجود قلعه­‌های مختلفی در اطراف آن خبر داده و نیز وجود طایفه‌ای کوه­نشین در این منطقه را محتمل می‌­داند.

هیأت باستان شناس آلمانی در سال ۱۹۶۷ و ۱۹۷۱ در اطراف سغندل به پژوهش‌هایی مقدماتی دست زده‌­اند و از وجود دو قلعه در این محل خبر داده­‌اند که یکی به دوران پیش از تاریخ که به دست ساردوری دوم تسخیر شده است و دیگری متعلق به اورارتویی هاست و«این قلعه به دست ساردوری دوم در جوار قلعه­‌ی قدیمی ساخته شده است و قلعه­‌ی مذکور در سغندل از جمله بزرگ‌ترین استحکامات در ایران است.»

در روزگاران قدیم در بالای کتیبه­‌ی سنگی قلعه‌ای ارمنی نشین [ در حوالی کتیبه‌ی سغندل] وجود داشته که مردم کارهای آهنگری خود را به آن‌ها مراجعه می­کردند.» این مورد را سالمندان سغندل نیز تصدیق می­کنند و نیز به دلیل آشنایی ارامنه و اوراتویی­‌ها به فن آهنگری وجود ارمنی نشینان در این قلعه بعید به نظر نمی‌رسد (به خصوص که در زمان‌هایی ارمنی‌ها بر آذربایجان مسلط بوده‌اند)  محمد جواد مشکور کاشف کتیبه­‌ی سغندل، اورارتوییان را از مدنیت‌های دنیای قدیم می‌شمرد.

– ترجمه و تفسیر کتیبه سغندل

۱ –       ارابه جنگی خدای خالدی به راه افتاد

۲ –     آن به کادیا اونی پادشاه پولو آدی حمله کرد

۳ –     ناحیه‌ای کوهستانی است به یاری خالدی توانا

۴ –     در ارابه جنگی نیرومند خالدی این لشکر کشی

۵ –    ساردوری پسر آرگیشتی صورت گرفت

۶ –     ساردوری گوید من ۲۱ قلعه را گرفتم

۷ –     من در یک روز ۴۵ ( یا ۴۴ ) شهر را تصرف کردم ، لیب لی اونی

۸ –     شهر پادشاه و شهر مستحکم را در جنگ گرفتم

۹ –     ساردوری پادشاه  مقتدر  شاه بزرگ

۱۰-     شاه کشور شاه مملکت  بیا اونی و فرمانروای شهر توشپا

در سطر اول از کتیبه، سخن از خالدی است. خالدی یکی از خداوندان اورارتویی بوده و در معابد بزرگ در صدر خدایان اورارتوی قرار داشت. وی خدای جنگ بوده که در مقایسه با سایر مجسمه‌­ها و کتیبه­‌ها­ی کشف شده از اورارتوییان به « شکل انسان که گاهی با ریش و گاهی بدون ریش و ایستاده بر روی یک شیر، نشان داده شده است.»  آن‌ها برای جنگ از خالدی اجازه می­گرفتند و آنچه در سطر سوم می‌خوانیم نشان می‌دهد اورارتوییان معتقد بوده‌­اند که پیروزی در جنگ حاصل توانایی خالدی است.

در سطر دوم از شخصی به نام کادیااونی نام می‌برد که پادشاه منطقه پولودآدی بوده است و می‌نویسد، خالدی به راه افتاد و به آنجا حمله کرد.

در سطر سوم به توصیف ناحیه‌ی پولوآدی می‌­پردازد و می­گوید منطقه‌ای  کوهستانی است  و شاید اورارتویی‌ها به منطقه­‌ی قره­‌داغ پولوآدی می­‌گفتند.

در سطر چهارم منظور از ارابه شاید مجموع لشکرکشی­‌هایی باشد که معتقد بوده­‌اند از طرف خالدی انجام می­شده و از قدرت زیاد آن یاد ­شده است و در سطر پنجم از ساردوری پسر آرگیشتی به عنوان فرمانده یاد می­‌کند.

سطر ششم از قول ساردوری به تصرف ۲۱ قلعه در منطقه اشاره کرده و در ادامه و در سطر هفتم از ۴۵ شهر یاد می‌کند که در عرض یک روز آن‌ها را متصرف شده است  و از  لیب لی اونی به عنوان یکی از شهرهای مهم و محکم یاد می‌کند که در سطر بعدی از تصرف آن سخن به میان آورده است. سپس به تعریف و تمجید از خود به عنوان شاه مقتدر و شاه کشورهای فتح شده می‌پردازد.

اوراتویی ها خود را (بیا ای نی) می‌گفتند و پایتخت آن‌ها شهر توشپا بوده است.

اینکه اورارتوییان چهل و چهار شهر و بیست و یک قلعه را فتح کرده­‌اند نشان می­‌دهد که در منطقه­‌ی ورزقان و منطقه­‌ی منتهی به سغندل شهرهای زیادی بوده‌اند و شاید قلعه‌های کاسین، زرآوا، و تپه‌های نقاره داشی، سکی اوستی، مازار دالی سی  و روستاهای لله ‌لو، کیقال و غیره از یادگارهای آن دوران باشد. آنچه در کتیبه­‌ی سغندل می­‌خوانیم و به نتیجه می­رسیم این است که منطقه­ی ورزقان و قره­‌داغ در آن زمان از شکوه و عظمت و رونق بسیاری برخوردار بوده‌اند.

بی شک کاوش‌های باستان شناسی اگر صورت پذیرد (!) به یافته‌های مهمی دست پیدا خواهیم کرد.